Ontkenning van de werkelijkheid

Van ontkenning van de werkelijkheid is sprake als de realiteit zo beangstigend is dat we ze weigeren onder ogen te zien. In feite kúnnen we dat echter niet omdat ze te pijnlijk of te moeilijk te aanvaarden is.

Een zeer concreet voorbeeld daarvan in de geneeskunde is zwangerschapsontkenning, waarbij de zwangere vrouw niet beseft dat ze een kind verwacht. Het kan daarbij om een gedeeltelijke ontkenning gaan, die slechts een deel van de zwangerschap duurt, maar ook om een volledige, die aanhoudt tot aan de bevalling. Zo bevallen sommige vrouwen alleen, zonder zich er ooit van bewust te zijn geweest dat ze zwanger waren. Dat heeft niets te maken met intellectuele beperkingen: het gaat om vrouwen die de signalen van hun lichaam niet hebben gevat. Dat kan in alle lagen van de samenleving voorkomen, ook bij vrouwen die al moeder zijn. Wat het meest verbaast bij vrouwen die hun zwangerschap ontkennen, is dat ze vaak geen enkel symptoom ondervinden: hun buik wordt niet dikker, hun borsten zwellen niet op, ze hebben geen last van misselijkheid, … Hun lichaam volgt met andere woorden de boodschap die hun geest uitstuurt: "Ik ben niet zwanger". De oorzaak van die verrassende reactie is de enorme angst die de zwangerschap zou veroorzaken. De hersenen reageren alsof ze de realiteit niet kunnen aanvaarden. Er bestaan ook andere beschermende ontkenningsmechanismen, bij ziekte bijvoorbeeld. De boodschap is zo vreselijk dat de patiënt er doof voor lijkt. Nog frequenter is de ontkenning van ontrouw: "Iedereen wist het, behalve de betrokkene zelf, die deed alsof zijn neus bloedde". Als we de realiteit niet onder ogen willen zien, slaagt een deel van onze hersenen erin om ze te verdringen. Het gaat hier niet om een bewuste strategie, maar om een soort verdedigingsreflex tegenover schijnbaar ondraaglijke angst. Vandaar dat ontkenning van de werkelijkheid als een afweermechanisme tegen angst wordt beschouwd. Daarom is het niet goed om die ontkenning te willen doorbreken zonder de volgende vraag te stellen: "Waartegen beschermt ze die persoon precies? Wat is de onderliggende angst die hem of haar blind maakt?". In extreme gevallen kan dit proces zelfs tot een psychose leiden, dus een geestelijke stoornis. Iemand kan de wereld zoals ze is, afwijzen en een eigen, parallelle wereld opbouwen. De meeste ontkenningen hangen echter specifiek samen met onze zwakheden en kwetsbaarheden.

Artikel gepubliceerd door Dr. Catherine Solano, seksuologe, bewerkt door G. Leroy, gezondheidsjournalist op 17/01/2006