Psychosen

Een psychose is een ernstige psychiatrische stoornis, waarbij het begrip van de realiteit ernstig verstoord is. Traditioneel wordt onderscheid gemaakt tussen functionele en organische psychosen

Inleiding

In het eerste geval zijn er geen aantoonbare organische afwijkingen van de hersenen. In het tweede geval zijn die er wel, of de patiënt heeft een somatische aandoening die ook de hersenfuncties ontregelt, of gebruikt stoffen die de hersenfuncties ontregelen (bijvoorbeeld drugs).

Tegenwoordig is bekend dat biologische (organische) factoren ook bij de zogenaamde functionele psychosen vaak ook aantoonbaar zijn.
In de praktijk wordt het begrip psychotisch meestal pas gebruikt als iemand zo afwijkend functioneert dat ingrijpen noodzakelijk is.

Indeling psychosen
Men onderscheidt de volgende hoofdgroepen psychotische stoornissen:

• schizofrenie;

• schizofreniforme stoornis;

• schizoaffectieve stoornis;

• waanstoornis (paranoia);

• kortdurende psychotische stoornis;

• gedeelde psychotische stoornis;

• psychotische stoornis door een lichamelijke aandoening;

• psychotische stoornis door middelengebruik (onder andere drugs);

• niet ander gespecificeerde of atypische psychose.

Schizofrenie

Een schizofrene stoornis wordt in het algemeen gekenmerkt door fundamentele en karakteristieke stoornissen van denken en waarnemen, en door een inadequaat of vlak affect. Bewustzijn en intelligentie zijn doorgaans niet aangetast, zij het dat bepaalde cognitieve tekortkomingen zich in de loop van de tijd kunnen ontwikkelen.

De stoornissen hebben betrekking op de meest fundamentele functies, die normale mensen een gevoel geven van individualiteit, van uniek-zijn, en van zelf-richting-kunnen-geven aan hun leven.

Vaak bestaat het gevoel dat de meest intieme gedachten, gevoelens en handelingen bekend zijn bij, of gedeeld worden door anderen, en kunnen zich verklarende wanen ontwikkelen; inhoudende dat natuurlijke of bovennatuurlijke krachten aan het werk zijn, die vaak op een bizarre manier de gedachten en handelingen van de patiënt beïnvloeden. Deze kan zichzelf zien als de spil waar alles om draait.

Hallucinaties, vooral akoestische, komen vaak voor en kunnen commentaar geven op het gedrag en de gedachten van de betrokkene. De waarneming is dikwijls op andere manieren gestoord: kleuren en geluiden kunnen uitermate levendig zijn of in kwaliteit veranderd zijn, en de onbekende eigenschappen van gewone dingen blijken belangrijker te zijn dan het geheel.

In de beginfase van de stoornis treedt vaak verbijstering op en deze leidt dikwijls tot de overtuiging dat alledaagse situaties een speciale, meestal onheilspellende betekenis hebben, die speciaal bedoeld is voor de betrokkene.

Denkstoornis
Bij de typische schizofrene denkstoornis worden bijkomstige en irrelevante aspecten van een groter verband naar voren gebracht, die bij de normale doelgerichte geestelijke activiteit onderdrukt worden, en zij worden gebruikt in plaats van de passende en relevante kenmerken van de situatie. Hierdoor wordt het denken vaag, wijdlopig en duister. De verwoording van het denken is soms onbegrijpelijk. De gedachtestroom wordt dikwijls onderbroken en verstoord door ertussen komende gedachten; het kan erop lijken dat de gedachten worden onttrokken door een kracht van buiten.

Stemming
De typische stemming is oppervlakkig, grillig en ongerijmd. Ambivalentie en een stoornis van de wil kunnen zich voordoen als inertie, negativisme of stupor. Er kan sprake zijn van katatonie. Het begin kan acuut zijn, met ernstig gestoord gedrag, of sluipend, met een geleidelijke ontwikkeling van vreemde ideeën en gedragingen.

Beloop
Het beloop van de stoornis is evenzeer variabel en hoeft geenszins chronisch te zijn of te leiden tot verdere achteruitgang. In een deel van de gevallen, en dit kan verschillen in uiteenlopende culturen en populaties, treedt een volledig, of bijna volledig herstel op. De stoornis treft beide seksen ongeveer even vaak, maar treedt bij vrouwen in het algemeen later op.

Waanstoornis

Een paranoia is in zuivere vorm een ernstige geestelijke stoornis, gekenmerkt door een zich geleidelijk ontwikkelend waansysteem, zonder schijnwaarnemingen (hallucinaties), bij overigens geordend, vaak intelligent, helder denken.
Al naar het thema van de waan, die systematisch en logisch is opgebouwd op een weliswaar met de uitwendige werkelijkheid strijdige en uit de persoonlijkheidsontwikkeling ontspruitend idee, kan men onder andere onderscheid maken in:

- grootheidswaan;
- uitvinderswaan;
- profetenwaan;
- erotische betrekkingswaan;
- achtervolgingswaan;
- jaloersheidswaan;
- ontrouwwaan.

Men kent ook zuivere, zich vrijwel plotseling uitende waanvormingen, zoals achtervolgingswaan, die met hevige emotie en gewelddadigheid gepaard kunnen gaan.
Hieraan kan een lichamelijke aandoening of een vergiftiging ten grondslag liggen. Tegenwoordig worden deze heftige waanpsychosen nogal eens gezien bij kort- of langdurend overmatig gebruik van drugs.

Paranoïde persoonlijkheidsstoornis
Dit is een persoonlijkheidsstoornis gekenmerkt door een diepgaand wantrouwen en achterdocht ten opzichte van anderen waardoor hun beweegredenen worden geïnterpreteerd als kwaadwillig, beginnend in de vroege volwassenheid en tot uiting komend in diverse situaties zoals blijkt uit de volgende voorbeelden. De paranoïde persoon:

• vermoedt, zonder redenen, dat anderen hem of haar uitbuiten, schade berokkenen of bedriegen;

• wordt geheel gepreoccupeerd door ongerechtvaardigde twijfels aan de trouw of betrouwbaarheid van vrienden en collega's;

• neemt anderen met tegenzin in vertrouwen, op grond van de ongerechtvaardigde vrees dat de informatie op een kwaadaardige manier tegen hem of haar gebruikt zal worden op een later moment;

• zoekt achter onschuldige opmerkingen of gebeurtenissen verborgen vernederingen en bedreigingen;

• is halsstarrig rancuneus, dat wil zeggen vergeeft geen beledigingen, aangedaan onrecht of kleineringen;

• bespeurt kritiek, voor anderen niet duidelijk herkenbaar, op zijn of haar karakter of reputatie en reageert snel met woede of tegenaanval.

Paranoïde psychose
Dit is een vorm van endogene psychose, met ziekelijke achterdocht of wantrouwen als overheersend kenmerk van het ziektebeeld, niet zelden gepaard gaande met agressie en moord- of zelfmoordneiging waardoor gedwongen opname in een psychiatrische kliniek noodzakelijk is. Waanvorming heeft een toonaangevend aandeel in de symptoomvorming, bij helder bewustzijn.

Paranoïde waan
Hierbij is sprake van een niet op werkelijkheid berustend denkbeeld dat voor de drager als waar geldt en waarvan hij op geen enkele wijze is af te brengen en waarbij de waan gebaseerd is op begrijpelijke en invoelbare gevoelens en redeneringen, die slechts in grootte van het normale afwijken.

De paranoïde waan ontstaat doordat bepaalde karakters samenvallen met bepaalde belevingen. De waan begint als een overwaardig idee (bijvoorbeeld het gevoel dat men te weinig wordt gewaardeerd) dat zich dan verder ontwikkelt. De belevingen noemt men sleutelbelevingen omdat zij als een sleutel in het gecompliceerde slot van het karakter moeten passen.

10/04/2003
Medica Press

• Stuur dit artikel naar een vriend
• Print dit artikel
• Schrijf je in op de nieuwsbrief