Hoofdpijn: wat u erover moet weten

Hoofdpijn in al zijn vormen is een veelvoorkomende klacht. Het is, net als zoveel klachten die de huisarts dagelijks te horen krijgt, een onbegrepen klacht.

Inleiding

Hoofdpijn staat boven aan het rijtje ongemakken die de mens in zijn dagelijks leven kan tegenkomen. Hoofdpijn - in zijn ernstigste vorm migraine - is een vaak onbegrepen klacht en over de definitie is men het zelfs niet helemaal eens.

Sommige onderzoekers en artsen menen dat hoofdpijn een zo vaak voorkomende klacht is, dat deze eigenlijk niet hoeft te worden gedefinieerd. Ze gebruiken dan de term hoofdpijn voor een gewoonlijk pijnlijk, vervelend gevoel in het bovenste gedeelte van het hoofd.

Hoofdpijn is vaak geen ziektebeeld op zichzelf, maar een begeleidend verschijnsel van vele ziektetoestanden en hangt vaak samen met de levenssituatie waarin de patiënt verkeert.

Zo komt hoofdpijn bijna altijd voor bij bloedarmoede, een veelvoorkomend ziektebeeld bij kinderen en bejaarden.

Definitie
Onder migraine verstaat men ernstige, aanvalsgewijs optredende hoofdpijn die meestal - maar niet altijd - tot één helft van het hoofd is beperkt. In de volksmond verstaat men onder migraine elk type ernstige hoofdpijn.

Wetenschappers onderscheiden verschillende typen van ernstige hoofdpijnklachten, zoals:
- klassieke migraine;
- spanningshoofdpijn;
- clustermigraine;
- niet-klassieke migraine.

Geschiedenis
Reeds in de verre oudheid heeft men gezocht naar methoden en middelen om hoofdpijn en vooral de ernstige vormen, te bestrijden. Aan de hand van opgegraven schedels uit het Stenen Tijdperk heeft men de conclusie kunnen trekken dan het boren van gaten in de schedel een van de methoden was om te trachten hoofdpijn te genezen.

Meer dan vijftien eeuwen voor Christus schreven de Egyptische geneesheren reeds recepten voor ter behandeling van hoofdpijn, met onder andere aftreksels van natron, modder, en botten van gekookte vis en verder honing en laudanum.

Ook nam men in de oudheid vaak zijn toevlucht tot bijzondere symbolische behandelingsmethoden. Zo werd meer dan 4000 jaar geleden al geadviseerd het pijnlijke hoofd met een vis in te wrijven, in de hoop dat de pijn van het eigen hoofd in de vissenkop overging. Hoe ernstig hoofdpijn reeds in de oudheid ingreep in het sociale leven van de mens, blijkt wel uit een beschrijving gevonden op kleitafels van de Assyriërs: 'Hoofdpijn beukt als de golven; hoofdpijn, van zonsopgang tot zonsondergang; hoofdpijn brult en schreeuwt; in de zee, in de weidse aarde.

Uit het oude China is bekend, dat acupunctuur vaak werd toegepast bij de behandeling van hoofdpijn, en deze methode die meer dan 3000 jaar geleden voor het eerst systematisch werd toegepast, wordt ook nu nog met relatief veel succes gebruikt. Het gebruik van kruiden is waarschijnlijk ook zo oud als de mensheid. In de Middeleeuwen werden aftreksels van bijvoet, venkel, betonie en alsem gebruikt naast - zeer grove methoden - de behandeling van hoofdpijn door een heet ijzer op de pijnlijke plek te houden.

De verbazingwekkende reeks van behandelingsmethoden heeft zich tot in onze tijd voortgezet. Dit is een duidelijke aanwijzing dat onze kennis omtrent de oorzaak van hoofdpijn in vele gevallen tekortschiet en dat vele mensen baat hebben bij alternatieve methoden, omdat de meeste geneesmiddelen hetzij onvoldoende werken, hetzij veel bijwerkingen hebben.

Pijn

Pijn, en dus hoofdpijn of migraine, ontstaat door prikkeling van gevoelszenuwen. Pijn is het minst begrepen gevoelssysteem. De een ervaart pijn op geheel andere wijze dan de ander. Pijn heeft een sterk subjectief karakter; het is niet of nauwelijks uit te drukken in maat en getal.
Hoofdpijn en vooral migraine heeft voor veel mensen een heel bijzondere betekenis. Maar ook pijn in het hoofd wordt men op dezelfde wijze gewaar als pijn in de rest van het lichaam, namelijk via dunne zenuwvezels, die zich bundelen tot zenuwen en die prikkels naar de hersenen transporteren.
üet zou wel eens zo kunnen zijn dat rugpijn, buikpijn, pijn in de arm enzovoort, hetzelfde betekenen als hoofdpijn, maar het is nog steeds niet bekend waarom de ene mens zoveel meer last van hoofdpijn heeft dan de andere. Pijn en pijngeleiding blijken zeer ingewikkelde verschijnselen. De oorzaak van pijn is nog maar ten dele bekend. Zeker is dat pijn door verschillende soorten prikkels kan worden opgewekt. Om praktische redenen maakt men een verdeling van pijn in een viertal categorieën.

- Pijn van korte duur, bijvoorbeeld en botbreuk, berustend op weefselbeschadiging.

- Pijn die lang duurt en waarmee de patiënt leert leven, zoals bij reuma, meestal veroorzaakt door voortdurende prikkeling van zenuwen.

- Pijn bij dodelijke ziekten zoals kanker, waarbij het kwaadaardige celproces de pijnvezels beschadigt en prikkelt.

- Pijn die waarschijnlijk berust op spanning en stress, waarbij de pijngewaarwording berust op een hoge spanning van spieren en misschien ook op chemische stoffen die vrijkomen.
Daar de hersenen zelf geen pijnprikkels rechtstreeks kunnen registreren omdat het hersenweefsel ongevoelig is, heeft men de bron van hoofdpijn, die we vaak in de hersenen lokaliseren, elders gezocht. Deze bron blijkt vooral prikkeling van pijngevoelige zenuwuiteinden binnen en buiten de schedel te zijn, maar niet in de hersenen zelf. De zenuwelementen liggen langs de bloedvaten, in de hersenvliezen en vooral ook in hoofd- en nekspieren. Pijn binnen de schedel kan optreden door rek aan de hersenvliezen n bloedvaten wanneer de hersenen verplaatst worden. De pijn kan ook door prikkeling van bloedvaten en hersenvliezen ontstaan door een ontstekingsproces, door bloedophoping en lokale gezwellen.

Voorkomen van hoofdpijn

Hoofdpijn is, met hoesten en verkoudheid, de klacht die het meest voorkomt bij patiënten in de praktijk van de huisarts.

Bij statistisch bevolkingsonderzoek is gebleken dan 4 van de 5 patiënten weleens last hebben van hoofdpijn, maar dat slechts een klein percentage de huisarts raadpleegt (circa 10 procent).

De meeste mensen accepteren dus hun hoofdpijn en behandelen deze zelf, waarschijnlijk met een gewone pijnstiller zoals een aspirientje, paracetamol of ibuprofen. In het overgrote deel van de gerapporteerde gevallen van hoofdpijn of migraine is geen sprake van een ernstige ziekte. Bij een ernstige hoofdpijn hoeft men dus niet direct te denken aan een hersengezwel of bloedvatstoornis.

Het is zelfs zeer onwaarschijnlijk, daar uitvoerig onderzoek van vele tienduizenden hoofdpijnpatiënten heeft uitgewezen, dat er slechts bij 1 op de 100 gevallen sprake is van zo'n ernstige aandoening dat verder medisch onderzoek noodzakelijk is.

Een aantal ziektebeelden kan met hoofdpijn gepaard gaan; dit is een zeer heterogene groep van aandoeningen en stoornissen, variërend van vergiftigingen tot aandoeningen van de zintuigen.

Ziektebeelden die met hoofdpijn gepaard kunnen gaan

• Vaataandoeningen veroorzaakt door vergiftigingen, ontstekingen en verhoogde bloeddruk.
  

• Afwijkingen van de ogen:
  

- verziendheid
- bijziendheid
- verhoogde spanning in de oogspieren.

• Aandoeningen van de neus- en bijholten; langdurige ontstekingsprocessen, vooral van de bijholten, kunnen ernstige, in het gelaat gevoelde hoofdpijn veroorzaken.
  

• Aandoeningen van de oren, zowel binnenoor, middenoor, als buitenoor; niet zelden uit zich bij kinderen een middenoorontsteking het eerst in hoofdpijn.

Algemene kenmerken van migraine

De migraine-aanvallen beginnen gewoonlijk tussen het 12e en 25e jaar, maar kunnen overigens op elke leeftijd optreden. De aandoening komt meer voor bij vrouwen dan bij mannen. Vóór de overgangsjaren hebben vrouwen meer aanvallen dan in de jaren erna.

Een aanval van migraine duurt meestal enige uren. Bij iedereen zijn de karakteristieke pijn, de begeleidende verschijnselen en de duur van elke aanval gewoonlijk gelijk.

De lijder aan migraine kan over het algemeen zeer duidelijk voorspellen wat hij tijdens zijn migraine-aanval zal ervaren. Zoals bij elke vorm van hoofdpijn is het meest op de voorgrond staande verschijnsel van migraine de pijn.

De pijn is vaak zeer hevig en van een scherp en borend karakter. Het begint in de slapen, in de oogspleten of het voorhoofd en verspreid zich snel van deze beginpunten naar de linker- en rechterhelft van het hoofd. Maar soms kan de pijn zich over het gehele gezicht en de nek, zelfs tot in de armen uitbreiden.

De aanvallen komen regelmatig terug. In de meeste gevallen komt de hoofdpijn eens in de paar weken. Bij vrouwen nogal eens in samenhang met de menstruatieperiode. Bij velen vertonen de aanvallen niet zo'n regelmaat; er kunnen maanden of jaren tussen de aanvallen verlopen.
Bij sommige patiënten gaat de hoofdpijn vergezeld van gezichtsstoornissen, zoals totale blindheid of verblindende lichtflitsen, of van duizeligheid. Tijdens de aanval is het gezicht van de patiënt bleek en grauw, terwijl zijn huid zweterig en klam is. Zijn armen en benen vindt hij koud, zelfs als hij koortsig zou zijn.

Klassieke migraine
Klassieke migraine is - zoals de naam al aangeeft - de vorm van ernstige hoofdpijn die al bekend is vanaf de oudheid. Deze vorm van migraine wordt bijna altijd voorafgegaan door een waarschuwing.
Kort voor de hoofdpijn begint, treedt een storing in het gezichtsvermogen op of een andere duidelijke verandering van een van de zintuigen.

De storing van het gezichtsvermogen is meestal zodanig van aard dat de patiënt aan een kant van het gezicht een soort krans ziet (een aura). Bijkomende verschijnselen - die meestal ook van zintuiglijke aard zin - betreffen tintelingen in de vingertoppen en rond de mond.

De hoofdpijn is meestal voelbaar aan één zijde van het hoofd, concentreert zich meestal in de slaapstreek en kan uitlopen tot achter in de nek. In principe kan een aanval zowel links als rechts optreden.

Er is in veel gevallen een duidelijk erfelijke component. In meer dan de helft van de gevallen vindt men deze vorm van migraine in bepaalde families; de wijze van erfelijke overdracht is onduidelijk. De aanleg gaat vaker over van moeder op dochter dan van vader op zoon, vader op dochter of moeder op zoon.

Spanningshoofdpijn
Hoofdpijn die berust op een verhoogde spanning van spieren in het gebied van het hoofd of de nek, komt veel meer voor dan de klassieke migraine. Men schat dat drie van de vier mensen wel eens last hebben van verhoogde spierspanning die aanleiding geeft _ot hoofdpijnklachten. Links en rechts komt een pijnlijk of knijpend onprettig gevoel voor, vooral in de spieren die naar het achterhoofd en naar de slaapstreek lopen. De aandoening treft vooral volwassenen, waarbij vrouwen driemaal zo vaak getroffen worden als mannen.

Daar deze vorm van hoofdpijn meestal met aantoonbare kramptoestanden van spieren samengaat, of met angst en depressie, staat zij ook bekend als door spiercontracties veroorzaakte of psychogene hoofdpijn. Het is hoofdpijn die voornamelijk optreedt als we voor korte of langere tijd onder spanning leven of werken.

Over het algemeen is spanningshoofdpijn een goedaardige vorm van migraine, die verdwijnt na het innemen van enkele tabletten of capsules van een gewone pijnstiller. Spanningshoofdpijn kan echter ook chronisch worden, waarbij men er last van heeft vanaf het opstaan tot het slapengaan, dag in, dag uit.

De oorzaken van deze chronische vorm zijn niet duidelijk. Stress is van invloed, maar vaak spelen ook innerlijke conflicten een rol.

Clustermigraine
Dit type migraine wordt gekenmerkt door het feit dat de hoofdpijnaanvallen in tijd gegroepeerd zijn. De aanvallen zijn korter dan bij de klassieke migraine of de spanningshoofdpijn, maar veel heviger. Ze komen snel en verdwijnen even plotseling.

Dit type migraine komt, in tegenstelling tot de klassieke migraine, meer voor bij mannen dan bij vrouwen. Dikwijls heeft een patiënt minstens twee aanvallen per dag, vaak 's nachts en vaak nog op dezelfde tijden.

De periode waarin de pijnaanvallen plaatsvinden beslaat soms een aantal weken, soms ook maanden. Daarna kan de patiënt voor langere tijd hoofdpijnvrij zijn. Er gaat geen waarschuwing aan de hoofdpijnaanval vooraf.

Hoewel de clustermigraine of clusterhoofdpijn kort van duur is, geeft zij aanleiding tot een ondraaglijk snerpende, stekende of brandende pijn, die meestal voelbaar is aan één zijde van het hoofd, met een duidelijke concentratie rond het oog.

Omdat de pijn zeer hevig is, kunnen de meeste patiënten niet stil blijven zitten of liggen. Ze gaan rondlopen, vaak ijsberen. Er is geen duidelijke erfelijke component en ook stress speelt een minder belangrijke rol bij de ontstaanswijze dan bij andere vormen van migraine.

Niet-klassieke migraine
Onder deze categorie heeft men een aantal typen ernstige hoofdpijnen verzameld, die niet helemaal voldoen aan het klassieke beeld van de migraine. Zo gaat er aan de hoofdpijn geen waarschuwing vooraf, hoewel er soms wel gevoelens van lusteloosheid, honger en slaap optreden.
In principe is de hoofdpijn voelbaar op dezelfde plaatsen als de klassieke migraine, maar minder vaak eenzijdig. Vaker dan bij de klassieke migraine beslaat de pijn het hele hoofd.

Er is in een hoog percentage van de gevallen sprake van een erfelijke component en in dit opzicht is er een duidelijke overeenkomst met de klassieke migraine. Ook treft dit ziektebeeld meer vrouwen dan mannen.

Behandeling

Er is waarschijnlijk geen ziektebeeld waarbij zoveel verschillende typen behandelingen worden uitgeprobeerd als gewone hoofdpijn en migraine. Meestal maakt de arts of de patiënt zelf een keuze uit:
- behandeling met geneesmiddelen;
- psychotherapie;
- fysiotherapie;
- zelfmedicatie en leefregels.

Gewone hoofdpijn reageert in de meeste gevallen goed op een van de klassieke pijnstillers waarin salicylacetylzuur, paracetamol of ibuprofen verwerkt is. Migraine wordt meestal - zij het met wisselend succes - behandeld met een van de specifieke middelen die tegen migraine ontwikkeld zijn.

Een nieuwe reeks geneesmiddelen voor migraine is ontwikkeld op basis van verschijnselen die gevonden werden tijdens een migraine-aanval. Zo is gebleken dat bij een migraine-aanval in bepaalde gebieden van het hoofd, de grote slagaders (en soms ook de aders) zich verwijden, terwijl de haarvaten zich daarentegen vernauwen.

De gevolgen zijn snel merkbaar. Het volume van de grote bloedvaten vermeerdert, dat van de kleine vaten vermindert en er ontstaat een soort 'opstopping' in het bloedverkeer. De spieren en vaak ook het hersenweefsel krijgen minder zuurstof en de afvalstoffen kunnen niet voldoende afgevoerd worden.

Gedetailleerder onderzoek heeft uitgewezen dat bepaalde chemische stoffen (neurotransmitters) hierbij ook een rol spelen. Men neemt aan dat de pijn bij ernstige vormen van hoofdpijn (vooral migraine) mede wordt veroorzaakt door een gevoeliger worden van de pijnzintuigjes in de wand van de bloedvaten. Hierdoor ontstaat een verlaging van de pijndrempel, die enige tijd kan aanhouden.

Het proces van gevoeliger worden wordt veroorzaakt door stoffen die zich in het bloed bevinden, zoals serotonine. Deze substantie (die ook door bepaalde groepen zenuwcellen in de hersenen wordt geproduceerd) heeft een vaatvernauwende werking op de bloedvaten buiten de schedel, waardoor de haarvaten zich verwijden. Een aantal nieuw ontwikkelde geneesmiddelen grijpt dan ook in dit mechanisme in.

Daar niet zelden psychische problemen aan ernstige hoofdpijn ten grondslag liggen, kan men zich tot een van de instituten voor ambulante eerstelijnsgezondheidszorg wenden voor een behandeling.

Fysiotherapie vindt daarom veel toepassing omdat daarmee de vaak aanwezige verhoogde spierspanning bestreden kan worden. Behandeling van de nek- en/of hoofdspieren geeft vaak een snelle verlichting van de hoofdpijnklachten.

Psychotherapie
Evenmin als er slechts één oorzaak is voor migraine of hoofdpijn, is er ook niet één behandelingsmethode. De meeste klachten met betrekking tot migraine en hoofdpijn kan men als normaal beschouwen, in die zin dat ze weinig ernstig zijn, niet lang duren en geen bijzondere therapie behoeven.

Psychotherapie bestaat voornamelijk uit gesprekken waarin de therapeut volgens omschreven wetenschappelijke methoden probeert storende conflicten, gevoelens en gedragingen dusdanig te bewerken dat de cliënt ze kan verminderen of opheffen. Afhankelijk Uan de aard en de ernst van de aandoening wordt een aantal therapievormen toegepast.

Ontdekkende therapieën
In deze vormen van psychotherapie gaat het erom dat de hoofdpijnlijder iets 'ontdekt' in plaats van 'bedekt', namelijk de storende emotionele conflicten, angsten en ook de manier van doen, die vaak hun wortels hebben in de vroege jeugd en nu oorzaak zijn van de klachten.
Deze onbewuste conflicten duiken steeds opnieuw in allerlei vormen op. Ontdekken betekent dat men zich in de therapie van deze storende en zich herhalende patronen bewust wordt en dat men gaandeweg kan ervaren en inzien dat men niet op dezelfde manier hoeft te leven als men tot nu toe heeft gedaan.

Gedragstherapie
Met gedragstherapie wordt bedoeld dat men zich in de therapie voornamelijk met gedragsproblemen bezighoudt: storend gedrag dat als 'te veel' wordt ervaren (bijvoorbeeld te veel ruzie maken), of storend gedrag dat als 'te weinig' wordt ervaren (bijvoorbeeld te weinig van je afbijten). Meestal wordt eerst een tijd gesproken over wat zich aan concrete problemen voordoet; vervolgens bepaalt men samen met de therapeut waaraan gewerkt zal worden. Als iemand bijvoorbeeld een aantal dingen niet durft, wordt bekeken in welke situaties dit voorkomt en wordt hiervoor een oefenschema opgesteld voor een beperkte periode.
Er zal vrijwel altijd een of andere vorm van oefenen aan te pas komen. Zo wordt er aan heel concrete zaken gewerkt, meestal een- of tweemaal per week, gedurende drie kwartier. Op allerlei momenten zijn evaluaties in het systeem ingebouwd.

Partner-relatietherapie en gezinstherapie
Partner-relatietherapie kan aangewezen zijn wanneer problemen voortkomen uit of inwerken op de relatie tussen twee partners. Het is een vorm van therapie waaraan beide partners deelnemen, met de bedoeling dat zij gezamenlijk verduidelijking en oplossing van hun problemen zoeken.

Het kan voorkomen dat niet alleen de relatie tussen twee partners aanleiding geeft tot problemen of een conflict, maar ook dat de kinderen bij de problemen betrokken zijn. In dat geval kan gezinstherapie aangewezen zijn, waarbij dan het hele gezin aan de behandeling deelneemt.

Fysiotherapie
Zowel massage, oefeningen, als ook de toepassing van apparatuur kunnen pijnverlichting geven bij aanvallen van ernstige hoofdpijn.

Massage
Hoe heftiger de pijnaanvallen, des te geringer moeten de massageprikkels zijn die men toepast. Massage kan worden gegeven in de vorm van klassieke massage, maar ook bindweefselmassage, drukpuntmassage of periostmassage is gebleken in vele gevallen pijnstillend te werken.

Met klassieke massagemethoden tracht men ontspanning van de gespannen spieren te bewerkstelligen. Daarnaast neemt door de massage de bloedddoorstroming van de spieren toe. Met massagehandgrepen behandelt de fysiotherapeut de schoudergordel, nek en rug. Ook aangezichtsmassage en huidverschuivingen op de gehele schedel bevorderen de bloedtoevoer en kunnen ontspanning geven.

Bindweefselmassage heeft vaak een gunstig effect. Door deze methode wordt de verschuifbaarheid van de huidlagen verbeterd en worden verharde weefselstructuren zachter gemaakt, waardoor een betere doorbloeding plaatsvindt en vooral een normalisering van de spierspanning.

Met periostmassage behandelt men bepaalde punten van het botvlies of periost. Ook met deze methode wordt de bloedcirculatie bevorderd en kan verlaging van de verhoogde spierspanning bereikt worden.

Oefentherapie
Om de bewegingsarmoede van de hoofdpijn- of migrainepatiënt te bestrijden en de algehele conditie te verbeteren, zal de fysiotherapeut bewegingstherapie toepassen. Vaak begint hij met houdingsoefeningen om de patiënt een goede houding aan te leren. Bij veel patiënten vindt de pijnklacht zijn oorsprong in een chronische gespannenheid, waarvoor vooral ontspanningsoefeningen nuttig kunnen zijn.

Warmte en elektrotherapie
Indien de hoofdpijn een gevolg is van ontstekingsprocessen, bijvoorbeeld van de bijholten, dan kan toediening van warmte gunstig werken.

Ook kan in bepaalde gevallen elektrische prikkeling van de spieren of van het sympathische deel van het autonome zenuwstelsel een gunstig effect hebben op de pijn.

27/03/2003
Medica Press

• Stuur dit artikel naar een vriend
• Print dit artikel
• Schrijf je in op de nieuwsbrief